HỌC VÀ DẠY TRẢI NGHIỆM

HỌC VÀ DẠY TRẢI NGHIỆM

BÀN VỀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH

 Tiến sĩ Điều khiển học Ngô Kiều Oanh

Giám đốc Trang trại Đồng quê Ba Vì

a. Yêu cầu mới đối với hệ thống giáo dục Việt nam

Cần đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng tích cực để phát huy tính đam mê, chủ động, sáng tạo của học sinh và cả của giáo viên trong quá trình giảng dạy và tiếp thu kiến thức, giảm tải kiến thức thừa mang tính hàn lâm trong các trường học hiện nay bằng việc học và dạy các kiến thức cần, thiết thực, đủ, áp dụng được vào cuộc sống.

b. Định nghĩa học và dạy trải nghiệm

Học trải nghiệm có nghĩa học sinh thu nhận kiến thức một cách rất hiệu quả bằng việc được tham gia bình đẳng, dân chủ với giáo viên trong lúc học. Tận dụng sự vận động tối đa trí tuệ cùng với các giác quan của thân thể, và trên sự chủ động của bản thân học sinh sẽ cùng với giáo viên tìm ra cách, hay còn gọi là chân lý để giải quyết một vấn đề, một chủ đề học. Học trải nghiệm chính là học phương pháp tư duy xử lý các tình huống, các thách thức luôn luôn hiện hữu trong cuộc sống. Về phía người dạy là Dạy Phương Pháp (có nghĩa giáo viên đóng vai trò hướng dẫn cho học sinh phương pháp để nâng cao năng lực giải quyết các vấn đề trong cuộc sống. Trong cách dạy và học này học sinh đóng vai trò trung tâm) khác với phương pháp giáo dục truyền thống là Dạy Kiến Thức (với việc giáo viên đóng vai trò trung tâm để dạy kiến thức càng nhiều càng tốt và học sinh luôn đóng vai trò bị động). Nói cách khác học sinh sẽ được dạy tư duy để đề ra phương pháp tự tìm hiểu, tự lọc ra các kiến thức và tìm ra cách sử dụng chúng. Cách dạy và học này rất phù hợp thời đại công nghệ thông tin phát triển như vũ bão nối kết các mối quan hệ cộng đồng, các nền văn hóa, các ngành khoa học công nghệ rất dễ dàng thuận tiện. Các số liệu trắc nghiệm đã chỉ ra rằng phương pháp dạy và học truyền thống hay còn gọi phương pháp chính thống như hiện nay với cách thuyết giảng một chiều kể cả dùng các phương tiện nghe nhìn, học sinh chỉ nhớ được cao nhất là 50% bài giảng, nhưng nếu được trải nghiệm, hiệu quả ít nhất là được 60% và cao hơn nên nhà bác học Albert Einstein đã từng nói “Chỉ có trải nghiệm mới là hiểu biết còn tất cả các thứ khác chỉ là thông tin”. Hoặc nói một cách đơn giản học phải đi đôi với hành.

 

c. Cơ sở lý luận

 

Xây dựng và phát triển các hình thức Học trải nghiệm dựa vào triết lý của Nền giáo dục Cộng đồng, tiếng Anh là Community education viết tắt là Commmed. Với nền giáo dục này giá trị sâu xa cần đạt tới là tinh thần cống hiến, gốc gác của tính nhân văn ,dựa trên sự tự tin thực sự về giá trị tinh thần của bản thân trong quá trình khẳng định vững chắc chỗ đứng của cá nhân mình trong xã hội. Các nước phát triển coi đó là là một nền giáo dục riêng mà ở đó giáo dục nhà trường trở nên gắn bó với giáo dục gia đình và xã hội.

Commed nhấn mạnh các cảm xúc mang lại cho học sinh thông qua trải nghiệm cuộc sống, mà chỉ có cảm xúc mới dẫn đến tư duy sáng tạo và là mảnh đất ươm trồng trí tưởng tượng. Cảm xúc (EQ) ngày nay được coi là chỉ số quan trọng hơn chỉ số thông minh (IQ) để đưa đến sự thành công đích thực trên đường đời của mỗi cá nhân, mỗi con người.

Giáo dục cộng đồng còn được định nghĩa là một quá trình dạy và học được thiết kế đế làm giàu thêm tri thúc bằng sự thu nạp các kiến thức của cuộc sống thực gắn với kiến thức được dạy trong nhà trường. Từng cá nhân học sinh sẽ thể hiện kiến thức một cách thấu đáo trong sự tương tác với cộng đồng dân cư sống trên một khu vực địa lý nhất định, được và cùng với họ chia sẻ kinh nghiệm trong việc giải quyết một số vấn đề cụ thể có liên quan tới đời sống kinh tế, xã hội, chính trị, văn hóa trên vùng đất mà  họ đang sinh sống. Bằng hình thức hoạt động nhóm trên tinh thần dân chủ tuyệt đối và được diễn ra trong một không gian thực sinh động Giáo dục cộng đồng (gdcđ) sẽ bổ sung rất hiệu quả kiến thức học trong nhà trường. Và với cấu trúc phi truyền thống nên gdcđ thu hút được sự đáp ứng tức thì nhanh chóng của nhiều bộ môn khoa học và là môi trường tạo ra cho học sinh các cơ hội để:

1.Tăng cường sự hứng thú và đam mê đối với sự hiểu biết tri thức.

2.Tăng khả năng tư duy sáng tạo và sự hoạt bát tự tin.

3.Phát triển kỹ năng mềm về mặt xã hội.

4.Tăng hiệu quả  giải quyết công việc.

 

 

d. Thực hành nền Giáo dục cộng đồng  ( Phương pháp tiến hành )

 

Tinh thần tổ chức

Nền giáo dục cộng đồng tùy theo xu hướng văn hóa tinh thần của từng quốc gia sẽ có những nét đặc trưng nổi bật nhưng luôn đi song hành với việc cần tổ chức cộng đồng (tổ chức xã hội) để giải quyết công việc theo một tinh thần xã hội chung Ví dụ tại Pháp: nhấn mạnh sự gắn kết trên sự đóng góp xuất sắc của từng cá nhân như trong tiểu thuyết Ba ngự lâm pháo thủ một người vì mọi người và ngược lại, còn tại các nước châu Á như Việt nam nhấn mạnh yếu tố truyền thống gia đình, làng xóm. Nhưng tất cả đều phải tuân theo một nguyên tắc chung: giáo dục cộng đồng là vì cộng đồng và phải được thực hiện trong cộng đồng. Do vậy khi thực hành nền gdcđ cần có một tư duy tổ chức là các hoạt động  gdcđ luôn phải được tiến hành trong mối quan hệ tiếp xúc, trao đổi kiến thức kinh nghiệm của cá nhân học sinh với giảng viên có thể trong hay ngoài trường và nhóm người cùng học. Và để đạt được sự hiểu biết thấu đáo nên các khóa học và tập huấn sẽ được đưa ra trên nhu cầu cần thiết về các kiến thức cần bổ sung thêm cho  học sinh. Một số các lớp sẽ được đưa vào lịch của từng học kỳ trong khi một số khác được tổ chức theo yêu cầu nhưng mỗi lớp không quá đông để ai cũng có thể lần lượt trình diễn cọ xát với nhóm của mình. Tốt nhất mỗi lớp không quá 50 người .Các lớp học này hiện nay tại số ít  trường phổ thông Hà nội đang được đặt tên là lớp học công nghệ, về nội dung khác hẳn các chuyến đi dã ngoại đang được tổ chức hàng năm phần lớn chỉ phục vụ mục đích giải trí .

Các hình thức tổ chức

Trên thế giới có các hình thức tổ chức gdcđ dưới các mô hình như sau để thực hiện các hoạt động giáo dục trải nghiệm:

1. Học trên thực địa hoặc còn gọi học ngoài cánh cửa nhà trường (Field trip hoặc outdour studying)

2. Du lịch giáo dục (Educational tour)

3. Tổ chức các câu lạc bộ trao đổi kiến thức kinh nghiệm cuộc sống cho nhiều đối tượng với nhau theo từng chuyên đề

e. Áp dụng tại Việt nam  

Đối với cấp phổ thông :

 + Tiểu học và mẫu giáo phù hợp với hình thức tổ chức rất thích hợp cho các con trẻ và mức sống hiện nay nên áp dụng mô hình du lịch giáo dục (1.) tức trẻ học trong chơi, chơi trong học trong một môi trường dễ chịu về thiên nhiên và con người .

  + Trung học: kết hợp cả (1.) và (2.) làm sâu sắc và mở rộng các bài giảng lý thuyết trong trường học. Một chuyến đi trải nghiệm là một quá trình được tích hợp đan xen rất nhiều kiến thức của các môn tự nhiên và xã hội để giải quyết một vấn đề cụ thể được đặt ra trước chuyến đi cho học sinh mà học sinh, thầy cô và cả phụ huynh đã bàn bạc đồng thuận.

Vai trò của các nhân tố truyền giảng kiến thức cho học sinh trong nền gdcđ

  + Gia đình: đóng vai trò quyết định chính trong sự yêu cầu cần có nền gdcđ cho sự phát triển hài hòa toàn diện cho con mình với các kiến thức bổ sung nền giáo dục chính thống. Khi nhận thức được sâu sắc như vậy phụ huynh cũng sẽ là một nhân tố tích cực để thực thi và theo dõi kết quả. Phụ huynh là người thầy gần gũi và lâu dài nhất trong rèn luyện kỹ năng học tự nguyện, học cả đời cho con mình.

 + Thầy cô: Đóng vai trò chính trong việc xây dựng các Giáo trình trải nghiệm theo hướng tích hợp, gíao dục kỹ năng tư duy vận dụng kiến thức cho học sinh.

 + Cộng đồng xã hội: Đóng vai trò chính trong việc tạo ra một môi trường kiến  thức thực tế với các tình huống cuộc sống phong phú, nối vòng tay lớn với nhà trường và gia đình để xây dựng nền gdcđ.

 Vai trò Nhà nước với việc xã hội hóa nền Giáo dục cộng đồng

Theo đúng tên và ý nghĩa “cộng đồng”, việc xây dựng nền giáo dục cộng đồng không những cần thiết mà là bắt buộc phải có sự đóng góp và tham gia của toàn xã hội để tạo ra một môi trường học tập và giảng dạy mang tính cộng đồng. Ngành giáo dục có nhiệm vụ tạo ra các tiêu chuẩn, các giáo trình khung phù hợp điều kiện Việt nam, nhưng để xã hội hóa được rất cần  xây dựng Vùng học tập trải nghiệm để có thể phục vụ  được  nhiều chủ đề cho các lứa tuổi và các cấp học khác nhau, một không gian nơi đó các thành viên tham gia như các thầy cô, phụ huynh và các chủ nhân của vùng đều có điều kiện trải lòng san sẻ tri thức kinh nghiệm cho con trẻ. Và với vai trò quản lý và điều phối vĩ mô, nhà nước cần thực hiện các vấn đề sau đây:

1. Là một hướng đi mới chưa có tiền lệ trong giáo dục tại Việt nam mà vấn đề giáo dục luôn là một vấn đề nhạy cảm đối với toàn xã hội nên bất cứ một cuộc cải cách nào cũng cần phải tiến hành rất bài bản, khoa học. Đây là một hướng giáo dục mang đậm tính thực tiễn nên rất cần xây dựng một số các mô hình mang tính khảo nghiệm tại một số vùng có tiềm năng đáp ứng được yêu cầu của việc áp dụng các hoạt động học trải nghiệm.

2. Củng cố hạ tầng kỹ thuật (giao thông, điện nước, vệ sinh môi trường, y tế, an toàn thực phẩm, an ninh xã hội) và hạ tầng xã hội (nếp sống văn minh hiếu khách cách giao tiếp, phương pháp giảng giải tri thức bản địa..)

3. Kêu gọi sự đầu tư của toàn xã hội cho việc xây dựng các cơ sở thực hiện các hoạt động giáo dục trải nghiệm theo đúng chuẩn mực của nền giáo dục cộng đồng  với các giáo trình giảng dạy phong phú.

f. Các hoạt động giáo dục trải nghiệm tại trang trại đồng quê  Ba vì Hà nội

Trang trại đồng quê Ba vì thành lập vào năm 2008 cho đến nay ,đã gần sáu năm liên tục thực hiện các Hoạt động giáo dục trải nghiệm thông qua mô hình du lịch nông nghiệp (dựa trên di sản văn hóa nông nghiệp và di sản văn hóa thiên nhiên của vùng phụ cận xung quanh chân núi Ba vì) cho hàng vạn học sinh trong nước và quốc tế của các lứa tuổi từ mẫu giáo đến hết phổ thông trung học từ nhiều trường nội thành Hà nội với nhiều chủ đề và bài học khác nhau. Mục đích bù đắp phần nào sự thiếu hụt năng lượng tình thương của gia đình và cộng đồng cũng như thiếu hụt năng lượng tái tạo từ bà mẹ thiên nhiên cho con trẻ, gây ra do các bất cập nặng nề vì không chuẩn bị văn hóa ứng xử đối với nền kinh tế thị trường nên trẻ em luôn bị " nhốt " trong các hộp nhà trường, hộp gia đình và internet .

Kết quả thực nghiệm rất khả quan của các hoạt động giáo dục trải nghiệm tại đây  (tương tác với cộng đồng các nông hộ tại các làng nông nghiệp truyền thống tạo ra  các sản vật từ nền sinh thái thiên nhiên nông nghiệp là đặt thù và là tiềm năng lớn của vùng) đã đặt được bước đi đầu tiên để khẳng định sự cần thiết và tính thực thi trong việc cần nghiên cứu một cách bài bản và áp dụng càng sớm càng tốt chương trình học trải nghiệm, đan xen trong chương trình học chính thống hiện nay trong các trường học các cấp phổ thông ở nước ta.

          g. Các vấn đề cần tiếp tục bàn luận

Xây dựng kế hoạch chương trình hành động. Xây dựng các mục tiêu cần đạt được cho từng cấp học trong việc ứng xử xã hội, kỹ năng sống, định hướng nghề nghiệp… Khung Giáo trình trải nghiệm cho các thầy cô giáo. Khung Giáo trình trải nghiệm cho phụ huynh. Khung Giáo trình tập huấn cho cộng đồng xã hội có liên quan tới các hoạt động trải nghiệm. Khung Giáo án dạy hoạt động trải nghiệm cho học sinh. Xây dựng bộ các tiêu chí, tiêu chuẩn… cho các hoạt động và cơ sở vật chất nơi học sinh đến trải nghiệm.                                     

Hà Nội, tháng 06 năm 2015

 

 

VnExpress logo

 

 

 

Thứ bảy, 9/1/2016 | 08:17 GMT+7

Bắt đầu bằng tình yêu

Mấy tháng trước, tôi có dịp xuống Đồng Tháp Mười, rồi bắt ghe vào Vườn quốc gia Tràm Chim. Trong khi chúng tôi đang du ngoạn, bất ngờ có con chim bay vụt lên. Thái Ngọc - cô hướng dẫn viên - chỉ cho tôi và nói: “Con cò ốc đó anh”.

Không chỉ mỗi con cò ốc, Ngọc có thể gọi tên vanh vách bất cứ con chim nào bay lên trong cái Vườn quốc gia rộng hơn 7.000 ha đó. Ngọc kể, từ hồi 15 tuổi, cô đã xác định rồi sẽ vào đây làm. Cứ tan học là cô xin vào Tràm Chim, đi theo các anh chị hướng dẫn viên. Cô học hỏi rồi nhập tâm từng loài chim, đặc điểm ngoại hình, tập tính sinh sống, rồi điều kiện tự nhiên ở đây, mùa nào nước lên mùa nào nước xuống, thời gian nào trong ngày nên đưa khách đi và đi đường nào để thấy nhiều chim đẹp mà không quấy rầy chúng…

Nhìn ánh mắt lấp lánh của cô, tôi hiểu cô yêu Tràm Chim và các loài sinh vật tự nhiên ở đây đến thế nào. Rất lâu rồi tôi mới gặp một người yêu thiên nhiên một cách bản năng và thuần khiết như thế (những người yêu thiên nhiên một cách màu mè và ồn ào thì nhiều).

Yêu thiên nhiên, đó là một thứ tình cảm rất khó xây dựng nên, nếu chỉ bằng giáo dục kiểu sách vở. Mặc dù môn Sinh học được đưa vào chương trình giảng dạy từ rất sớm, nhưng những trang sách giáo khoa có kèm hình minh họa xa lạ và nhàm chán không thể khiến học sinh cảm thấy gần gũi với những con vật, cây cỏ xung quanh mình. Trẻ nhỏ thành phố bây giờ vẫn nhìn con bò bảo con trâu. Còn không ít những người trưởng thành, hễ đi picnic là lại xả rác bừa bãi, giẫm vào vườn hoa thảm cỏ, và bẻ những miếng thạch nhũ triệu năm tuổi mang về làm kỷ niệm. Chúng ta không biết yêu thiên nhiên thực sự, tôi nghĩ thế, vì cơ bản là chúng ta không thực sự hiểu thiên nhiên là gì, và thiên nhiên cần gì?

Các nhà nghiên cứu Mỹ cho rằng, nhiều trẻ em hiện đại đang mắc một hội chứng gọi là “rối loạn thiếu tự nhiên”. Hậu quả là trẻ sẽ giảm bớt sự tinh nhạy của các giác quan, khó tập trung, và có thể chất cũng như tinh thần rất yếu đuối, dễ bị suy sụp. Bởi vậy, ở Mỹ, đang ngày càng thịnh hành một mô hình mà họ gọi là “trường mầm non ngoài trời". Ở đó, những đứa trẻ được đưa vào rừng, học bài trên những thảm lá mục, dưới gốc cây, trượt trên bùn, đào giun bằng tay và hứng chịu cả những cơn mưa rừng bất chợt trong mái lá tự tạo. Việc đem tới những thay đổi cụ thể về tinh thần và thể chất cho trẻ nhờ những khóa học ngoài trời này vẫn còn là chủ đề tranh cãi, nhưng chắc chắn, các em có được một ý thực cực tốt về thiên nhiên và bảo vệ thiên nhiên.

Ở Việt Nam, hàng tháng, tôi vẫn nhận được email từ Trung tâm cứu hộ gấu Việt Nam, đặt tại chân Tam Đảo, thông báo về hoạt động của họ. Những con người ở đấy vẫn nỗ lực không mệt mỏi để đi cứu những con gấu bị người ta nhốt để rút mật theo những cách man rợ nhất. Về mặt bảo tồn loài, những con gấu sau khi được cứu và đưa về trung tâm đã vô giá trị. Chúng bị tổn thương đến mức không còn có thể phục hồi, mất khả năng sinh tồn tự nhiên, thậm chí mất luôn chức năng sinh sản. Nhưng người ta cố gắng cứu chúng, và kể câu chuyện về chúng, để con người một lúc nào đó sẽ ngừng việc coi mật gấu là thứ thuốc thần diệu cho xoa bóp, hay cương dương.

Giáo dục sự hiểu biết và yêu thiên nhiên cho trẻ nhỏ, hay cố cứu những sinh vật đang tuyệt chủng dần, đó đều là những nỗ lực cho tương lai. Nhưng còn hiện tại?

Hôm qua, tôi đọc được tin cá chết hàng loạt trên sông Đồng Nai vì nguồn nước bị ô nhiễm. Nhưng cũng trên dòng sông ấy, ngày 16/10 vừa rồi, ngư dân bắt được con cá hô 130k. Dĩ nhiên là con cá được tính theo giá thịt - 1,5 triệu đồng/ kg. Những chuyện như thế vẫn diễn ra. Người ta chỉ quan tâm tới con cá của mình bị chết, tới giếng nước của mình vẩy đục mà không biết bảo tồn con cá hô (catlocarpio siamensis) nằm trong top đầu sách đỏ sắp tuyệt chủng; không biết giữ cho nguồn nước, cho con sông xung quanh mình trong xanh.

Làm thế nào để sống, đó là bài toán của người dân. Còn làm thế nào để người dân sống mà không xâm hại thiên nhiên, đó là bài toán của nhà quản lý.

Bảo vệ thiên nhiên là một cuộc đấu tranh, rất dài và mệt mỏi, giữa con người với nhau. Còn thiên nhiên thì luôn im lặng, kể cả khi phán xét.

Gia Hiền